عباس قديانى

260

فرهنگ جامع تاريخ ايران ( فارسى )

تيامت در اساطير بين النهرين ، ايزد بانو يا الههء مادر كه همهء هستى را تغذيه مىكند . همسر آپسو ؛ مادر انشار و كيشار ؛ فرمانرواى آبها مىشود و برابر سومرى آن « نينتو » ( كى ) است . تيپوريها ناحيه‌اى كه امروز طبرستان و مازندران ناميده مىشود و در قديم مسكن تيپور بوده است . در اسناد بابلى از اين قوم كه همراه كاسيها به شهر بابل هجوم آورده‌اند ذكرى رفته است . در اوستا ، چندين بار از اين قوم به نام ديو و آفريده شده اهريمن نام برده شده است . تيرداد اول بعد از شكست ارشك ، برادرش تيرداد ، صلاح خود را در آن ديد كه پارت را تخليه كرده به طرف شمال رود . اين انديشه را عملى ساخت و به شمال رفت و از مردم « آسپاسياك » سكايى نيرو و كمك گرفت و عازم پارت شد . در اين احوال خبر رسيد كه ديودوت پادشاه باختر درگذشته و پسرش بر تخت نشسته است . معلوم است كه اين خبر تا چه‌اندازه به تيرداد قوت قلب داد ، زيرا او ديودوت را دشمن نيرومند خود مىدانست ، و از نيروى او در انديشه بود . پس از آن تيرداد با پسر ديودوت داخل مذاكره شد و او را از اتحاد با سلوكوس كالى نيكوس برحذر داشت ، و اين اقدام مهمى بود كه موجب پيروزى او و شكست كالى نيكوس گرديد . تيرداد پس از اين پيروزى درخشان خود را شاه بزرگ خواند و شهر « صد دروازه » را كه يونانيها « هكاتم پيلس » گفته‌اند ، پايتخت خود قرار داد . برخى عقيده دارند كه اشكانيان نظر به فصول چهارگانه ، مقر سلطنتى را به نوبت در چهار شهر : صد دروازه ، رى ، همدان ، تيسفون قرار داده بودند ، و در هر فصلى به مقتضاى آب‌وهوا به يكى از اين شهرها مىرفتند . پارتيها نظر به اهميتى كه كارهاى تيرداد داشت ، جلوس تيرداد را مبدأ تاريخ پارتى قرار دادند ( 257 قبل از ميلاد مسيح ) . زيرا اگرچه ارشك اول دولتى را تأسيس كرده بود ، ولى ترديدى نبود ، كه سلوكيها درصدد تسخير ثانوى پارت برآمدند ، و همت و فداكارى تيرداد بود كه پارت را در برابر سلوكيها حفظ كرد و دست آن را از سرزمين پارت كوتاه ساخت . تيرداد در پيرى درگذشت و سلطنت او از 248 تا 211 ق . م . بوده است . اين نخستين پادشاهى بود از اشكانيان كه مانند شاهان هخامنشى عنوان شاه بزرگ را اختيار كرد . تيرداد بر تخت سلطنت نشست و خود را ارشك دوم ناميد ( 248 ق . م . ) . وقتى كه تيرداد به تخت سلطنت نشست ، مبانى دولت پارت هنوز محكم نشده بود ، ولى در مدت سلطنت طولانى وى با مجاهداتى كه نمود ، دولت پارت قوت يافت و از اشتغال سلوكيها در مغرب استفاده نموده گرگان را به سال 237 ق . م . گشود و ضميمه متصرفات خويش كرد . در اين ايام « سلوكوس كالى نيكوس » با برادر خود « آن‌تيوكوس هىبراكس » صلح كرده و فرصتى به دست آورد و با قشونى نيرومند به سوى پارت رفت تا اين ايالت را به دولت سلوكى برگرداند . به اين مقصود ، باوجود سپاه بزرگى كه داشت با « ديودوت » پادشاه باختر اتحادى بست ، تا هردو قوم ، پارت را در فشار گذارند . تيرداد دوم پادشاه اشكانى كه در 32 ( 30 ؟ ) ق . م . پارتيان او را به‌جاى فرهاد چهارم به سلطنت نشاندند . پس از